“หนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน” (พ.ศ. 2408–2519) คือชื่อโครงการวิจัยเพื่อคัดเลือกและแนะนำหนังสือดีในรอบศตวรรษ นำโดย รศ.วิทยากร เชียงกูล พร้อมคณะนักวิจัย โดยได้รับการสนับสนุนจาก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) จัดทำขึ้นในช่วงปี พ.ศ. 2540–2541
โครงการนี้มุ่งคัดสรรวรรณกรรมและตำราภาษาไทยทรงคุณค่าที่ตีพิมพ์ในช่วง พ.ศ. 2408–2519 (หรือรัชสมัย ร.5 ถึงเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519) เพื่อเป็นหมุดหมายสำคัญให้คนไทยได้อ่านและศึกษาพัฒนาการทางความคิด ศิลปะ วัฒนธรรม และสังคมไทย แบ่งออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ ได้แก่ ประเภทบันเทิงคดี (55 เล่ม) และ ประเภทสารคดี/บทความ (45 เล่ม)
หนังสือดี 100 เล่มที่คนไทยควรอ่าน โครงการวิจัยโดย รศ.วิทยากร เชียงกูล และคณะ (สกว.)
หลักเกณฑ์สำคัญในการคัดเลือก
- เป็นหนังสือภาษาไทยที่เขียนขึ้นในช่วง พ.ศ. 2411 (หรือ 2408 ตามกรอบวิจัย) ถึง พ.ศ. 2519 จัดเป็นงานคลาสสิกหรือโมเดิร์นคลาสสิกที่ควรค่าแก่การอ่านทุกยุคสมัย
- มีศิลปะในการเขียนและการใช้ภาษาที่ดี มีคุณค่าทางวรรณกรรมเทียบเคียงได้กับวรรณกรรมสากล
- มีเนื้อหาสาระที่แสดงออกถึงความริเริ่มสร้างสรรค์ ช่วยเปิดทัศนะต่อชีวิตและโลกให้กว้างขึ้น ลดอคติ และส่งเสริมความคิดแบบเสรี
- มีความโดดเด่นและมีอิทธิพลต่อความคิด อารมณ์ และความรู้สึกของผู้อ่านจำนวนมาก สืบทอดคุณค่ามาจนถึงปัจจุบัน
ประเภทที่ 1: บันเทิงคดี (55 เล่ม)
ก. กวีนิพนธ์และบทละคร (15 เล่ม)
- ประชุมโคลงโลกนิติ – สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร
- เสภาศรีธนญไชยเชียงเมี่ยง – ไม่ทราบผู้แต่ง (แต่งในสมัย ร.4)
- นิราศหนองคาย – หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์)
- สามัคคีเภทคำฉันท์ – ชิต บุรทัต
- มัทนะพาธา – พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.6)
- โคลงกลอนของครูเทพ – เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
- บทละครเรื่องพระลอ – พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
- ขอบฟ้าขลิบทอง – อุชเชนี (ประคิณ ชุมสาย ณ อยุธยา)
- เราชะนะแล้ว, แม่จ๋า. – นายผี (อัศนี พลจันทร)
- บทกวีของเปลื้อง วรรณศรี – เปลื้อง วรรณศรี
- บทกวีของจิตร ภูมิศักดิ์ – จิตร ภูมิศักดิ์
- จงเป็นอาทิตย์เมื่ออุทัย – ทวีปวร (ทวีป วรดิลก)
- กวีนิพนธ์ของอังคาร กัลยาณพงศ์ – อังคาร กัลยาณพงศ์
- ขอบกรุง – ราช รังรอง (ขรรค์ชัย บุนปาน และ สุจิตต์ วงษ์เทศ)
- เพียงความเคลื่อนไหว – เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์
ข. นวนิยาย (27 เล่ม)
- ละครแห่งชีวิต – หม่อมเจ้าอากาศดำเกิง รพีพัฒน์
- กามนิต – เสฐียรโกเศศ และ นาคะประทีป
- ดำรงประเทศ – เวทางค์ (หลวงสารานุประพันธ์)
- ผู้ชนะสิบทิศ – ยาขอบ (โชติ แพร่พันธุ์)
- หนึ่งในร้อย – ดอกไม้สด (ม.ล.บุปผา นิมมานเหมินท์)
- บางระจัน – ไม้ เมืองเดิม (ก้าน พึ่งบุญ ณ อยุธยา)
- หญิงคนชั่ว – ก.สุรางคนางค์ (กัณหา เคียงศิริ)
- พล นิกร กิมหงวน – ป. อินทรปาลิต
- ปักกิ่ง – นครแห่งความหลัง – สด กูรมะโรหิต
- เราลิขิต – บนหลุมศพวาสิฏฐี – ร. จันทพิมพะ
- เมืองนิมิตร – หม่อมราชวงศ์นิมิตรมงคล นวรัตน
- แม่สายสะอื้น – อ. ไชยวรศิลป์ (อำพัน ไชยวรศิลป์)
- พัทยา – ดาวหาง (เลียว ศรีเสวก)
- แผ่นดินนี้ของใคร – ศรีรัตน์ สถาปนวัฒน์
- มหาบัณฑิตแห่งมิถิลานคร – แย้ม ประพัฒน์ทอง
- ปีศาจ – เสนีย์ เสาวพงศ์ (ศักดิชัย บำรุงพงศ์)
- สี่แผ่นดิน – หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช
- ทุ่งมหาราช – มาลัย ชูพินิจ (เรียมเอง)
- แลไปข้างหน้า – ศรีบูรพา (กุหลาบ สายประดิษฐ์)
- เสเพลบอยชาวไร่ – ‘รงค์ วงษ์สวรรค์
- จดหมายจากเมืองไทย – โบตั๋น (สุภา สิริสิงห)
- เขาชื่อกานต์ – สุวรรณี สุคนธา
- สร้างชีวิต – หลวงวิจิตรวาทการ (วิจิตร วิจิตรวาทการ)
- ตะวันตกดิน – กฤษณา อโศกสิน (สุกัญญา ชลศึกษ์)
- สร้อยทอง – นิมิตร ภูมิถาวร
- พิราบแดง – สุวัฒน์ วรดิลก (รพีพร)
- ลูกอีสาน – คำพูน บุญทวี
ค. เรื่องสั้น (13 เล่ม)
- นิทานเวตาล – น.ม.ส. (พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์)
- จับตาย : รวมเรื่องเอก – มนัส จรรยงค์
- เรื่องสั้นของ ป. บูรณปกรณ์ (ชีวิตจากมุมมืด, ดาวเงิน) – ป. บูรณปกรณ์
- เสาชิงช้า, เอแลนบารอง และเรื่องสั้นอื่น ๆ – ส. ธรรมยศ
- พลายมลิวัลลิ์ และเรื่องสั้นบางเรื่อง – ถนอม มหาเปารยะ
- ผู้ดับดวงอาทิตย์ และเรื่องสั้นอื่น ๆ – จันตรี ศิริบุญรอด
- ยุคทมิฬ และเรื่องสั้นอื่น ๆ – อิศรา อมันตกุล
- เรื่องสั้นชุดเหมืองแร่ – อาจินต์ ปัญจพรรค์
- ฟ้าบ่กั้น – ลาว คำหอม (คำสิงห์ ศรีนอก)
- ชุดเพื่อนนักเรียนเก่า “เพื่อนเก่า” – เสนอ อินทรสุขศรี
- รวมเรื่องสั้นบางเรื่องของฮิวเมอร์ริสต์ – ฮิวเมอร์ริสต์ (อบ ไชยวสุ)
- ฉันจึงมาหาความหมาย – วิทยากร เชียงกูล
- คนบนต้นไม้ – นิคม รายยวา
ประเภทที่ 2: สารคดี / บทความ (45 เล่ม)
ก. ประวัติศาสตร์ (8 เล่ม)
- ประวัติกฎหมายไทย – ร. แลงกาต์ (Robert Lingat)
- นิทานโบราณคดี – สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
- โฉมหน้าศักดินาไทย – จิตร ภูมิศักดิ์
- กบฏ ร.ศ. 130 – เหรียญ ศรีจันทร์ และ ร.ต. เนตร พูนวิวัฒน์
- เจ้าชีวิต – พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์
- ศาลไทยในอดีต – ประยุทธ สิทธิพันธ์
- ประวัติศาสตร์ไทยสมัย 2352-2453 ด้านสังคม – ชัย เรืองศิลป์
- สังคมไทยในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ 2325-2416 – หม่อมราชวงศ์อคิน รพีพัฒน์
ข. การเมือง เศรษฐกิจ และสังคม (9 เล่ม)
- ทรัพยศาสตร์ – พระยาสุริยานุวัตร (เกิด บุนนาค)
- เบื้องหลังการปฏิวัติ 2475 – กุหลาบ สายประดิษฐ์
- ความเป็นอนิจจังของสังคม – ปรีดี พนมยงค์
- ท่านปรีดี รัฐบุรุษอาวุโส ผู้วางแผนเศรษฐกิจไทยคนแรก – เดือน บุนนาค
- โอ้ว่าอาณาประชาราษฎร – สนิท เจริญรัฐ
- ไทยกับสงครามโลกครั้งที่สอง – ดิเรก ชัยนาม
- สันติประชาธรรม – ป๋วย อึ๊งภากรณ์
- ห้าปีปริทัศน์ – สุลักษณ์ ศิวรักษ์
- วันมหาปีติ (วารสาร อมธ. ฉบับพิเศษ 14 ตุลาคม 2516) – องค์การบริหารกิจกรรมนักศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ค. ศิลปะ วรรณคดีวิจารณ์ และภาษา (8 เล่ม)
- วรรณคดี และวรรณคดีวิจารณ์ – วิทย์ ศิวะศิริยานนท์
- ประติมากรรมไทย – ศิลป์ พีระศรี
- วรรณสาส์นสำนึก – สุภา สิริมานนท์
- วิทยาวรรณกรรม – พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์
- ความงามของศิลปไทย – น. ณ ปากน้ำ (ประยูร อุลุชาฎะ)
- ภาษากฎหมายไทย – ธานินทร์ กรัยวิเชียร
- วรรณไวทยากร ชุมนุมบทความทางวิชาการ ฉบับวรรณคดี – เจตนา นาควัชระ และ ม.ล.บุญเหลือ เทพยสุวรรณ
- แสงอรุณ 2 – แสงอรุณ รัตกสิกร
ง. สังคมวิทยา มานุษยวิทยา และประวัติศาสตร์สังคม (11 เล่ม)
- พระราชพิธีสิบสองเดือน – พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.5)
- สาส์นสมเด็จ – สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
- 30 ชาติในเชียงราย – บุญช่วย ศรีสวัสดิ์
- เทียนวรรณ – สงบ สุริยินทร์
- กาเลหม่านไต – บรรจบ พันธุเมธา
- นิทานชาวไร่ – สวัสดิ์ จันทนี
- ภารตวิทยา – กรุณา กุศลาสัย และ เรืองอุไร กุศลาสัย
- ฟื้นความหลัง – พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ)
- ความเป็นมาของคำสยาม, ไทย, ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ – จิตร ภูมิศักดิ์
- อัตชีวประวัติ หม่อมศรีพรหมา กฤดากร – หม่อมศรีพรหมา กฤดากร ณ อยุธยา
- 80 ปีในชีวิตข้าพเจ้า – กาญจนาคพันธุ์ (ขุนวิจิตรมาตรา / สง่า กาญจนาคพันธุ์)
จ. ศาสนาและปรัชญา (5 เล่ม)
- พระประวัติตรัสเล่า – สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส
- พระไตรปิฎก ฉบับสำหรับประชาชน – สุชีพ ปุญญานุภาพ
- ปัญญาวิวัฒน์ – สมัคร บุราวาศ
- พุทธธรรม – สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต)
- อิทัปปัจจยตา – พุทธทาสภิกขุ
ฉ. ธรรมชาติและวิทยาศาสตร์ (4 เล่ม)
- หนังสือแสดงกิจจานุกิจ – เจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค)
- แพทยศาสตร์สงเคราะห์ – คณะกรรมการแพทย์หลวงในรัชกาลที่ 5
- ธรรมชาตินานาสัตว์ – บุญส่ง เลขะกุล
- ขบวนการแก้จน – ประยูร จรรยาวงษ์
